Insoy

| September 17, 2015

Lunop

UNANG natud-an ang anay sa ilawom silong, ubos sa lawak ni Iyay Mapa. Ang unang tulo mitugpa sa ulo sa natulog nga baboy. Nasundan kini’g usa pa ka tulo, ug usa pa, ug usa pa, nagkapaspas hangtud nahimong agas, ang bundak nagkakusog ug nagkalapad, hangtud nahimong sama’g busay. Ang nakuratang anay nag-iwik nga milutaw sa pula nga buhagay, gianod pagawas sa iyang ad samtang ang baha misugod usab pag-anod sa ubang mananap – manok, itik, kanding, iro. Gitumba’g gianod usab sa buhagay ang mga kahoy sa palibot – lubi, mangga, akasya, tambis, bayabas, ipil-ipil. “Dugo, dugo!” Naglunop og dugo!” misinggit ang mga silingan dihang nagsugod usab og kaanod ang ilang mga balay. Way nakaandam niadtong gabhiona. Makita sa panagway sa mga tawo ang nagsagol nga kahadlok ug kahibulong samtang sila mitidlom. Labihan kabaga ang pulang baha nga daw huyonghuyong nga misuyop sa tanan nga iyang maagian, tanan sa lungsod sa Pinagbungahan.

GITUNGAS ni Iyay ang Bukid Lamacan sa lungsod sa Pinagbungahan diin nahimutang ang langub sa Engkanto. Gibaliwa sa disisays anyos ang pahimangno sa mga silingan nga mag-usik-usik lang siya sa iyang panahon. Wa nay engkanto ‘rong panahona ‘day, giingnan siya sa mga silingan dihang nangutana siya kon tinuod ba nga manghatag ang Engkanto og pabor sa mga tawong moduol niini. Istorya ra ang tanan sa katigulangan, matud nila.

Istorya ra sab kuno katong mga plato’g kutsara nga ipahuwam sa Engkanto sa mga tawong nagkinahanglan niini kon may kasal, bunyag, lubong ug uban pang salusalo sa Pinagbungahan. Bisan katong usa ka bisperas sa pista, daghang katuigan na ang milabay, nga nagmartsa ang mga manok, baboy ug kanding gikan sa Bukid Lamacan nga way tawong naggiya kanila, daw adunay kabuot ug nagtuman lang sa sugo sa ilang labaw, tagsatagsang nanulod sa kabalayan, midiretso sa kusina, nagpatungod sa nahimutangan sa mga kutsilyo’g tadtaran, ang mga mata daw namulong, “Ihawa ko, idalit ko sa katawhan,” ug wa gani motiyabaw dihang gilaslas ilang liog sa mga tagbalay nga labihang lipaya sa grasyang wa damha ug dalidaling nangimbitar sa ilang mga paryente’g higala sa silingang lungsod sa kahulogan sa pista, kadtong pista nga way hubas-hubas ang kaldereta, humba, hamon, apritada, mga sud-an nga nagsugwak sa mga bandihadong naggilakgilak, mga bahawan nga hinuwaman sa langub sa Bukid Lamacan ug wala na nauli kay nangabuak taliwala sa hinubog nga pagsaulog — bisan kadtong talagsaon ug kahibulongang hitabo sa kasaysayan sa Pinagbungahan mugna-mugna ra sab kuno sa katigulangan.
Bisan pa’g giyam-iran na sa mga bag-ong tubo, o tungod ba kaha niini, nagpabiling misteryoso ang langub sa Engkanto sa Bukid Lamacan. Gani, may mga molupyo nga sa hilum padayong mituo sa iyang lamat. Ning bag-o lang, may mga misuway pagtungas niini aron mangayo’g numero sa lotto, kwartang pampalit og awto, mohangyo nga mahimong kublan, nga makauyab og gwapa, nga mahimong artista, nga mosikat, nga maka-abroad. Way usa nila ang igkita pag-usab, ug gihunghung na lang sa mga nagkurog nga ngabil sa mga taga-patag ang kahadlok nga basin mao na kini ang kasuko sa Engkanto. Apan sama sa gihapon, istorya ra ang tanan sa katigulangan.
Wa nay laing maduol si Iyay, ang langub ra sa Bukid Lamacan. Masakiton iyang inahan. Pila na sab ka semana nga kini naglubog, way lihoklihok, way tingogtingog. Di na motalab ang mga dahundahon ug gamutgamot nga pabukalan ni Iyay ug nga kaniadto gamhananan kaayong mowagtang sa bisan unsang mulo sa iyang inahan. Wala na say bunga ang mga kahoy nga maghatag unta’g kusog, mga prutas nga sa karaang panahon abunda kaayo sa Pinagbungahan ug maoy naghatag niini sa iyang pangan.
Walay makatabang niya sa Pinagbungahan. Sa Pinagbungahan nagtapok ang mga badlongon sa katilingban, mga kawatan, tulisan, mangingilad, mga hilabtanon. Kahibulongan kay dili ingon ani ang lungsod sa una. Giila kini kaniadto nga paraiso, binubuan og grasya balos sa kabuotan sa mga tawo. Apan kalit lang kining nausab, mura ba’g may itom nga kapa nga mitabon sa lungsod samtang nahinanok kini usa ka adlaw human niadtong kahibulongang pista, katong adlaw nga nagsugod ang gitawag og “Tulo Ka-Adlaw sa Kangitngit,” tulo ka adlaw nga wa nagpakita ang Haring Adlaw ug ang Harang Buwan ug nanago ang mga kulisaw nga bituon, ug bisa’g unsao’g dagkot di mosiga ang mga kandila’g lamparilya, ug sa pagbalik sa kahayag sa ikaupat nga adlaw wala na ang simbahan sa iyang gibarugan ug ningpuli sa pwesto niini ang buwangan.
Daw susamang itom nga kapa usab ang mitabon sa kasingkasing sa amahan ni Iyay dihang giluba niya’g tari sa manok ang iyang kalalis sa buwangan, gikuniskunis niya ang lawas sa kaaway ug naundang lang dihang may mipusil niya sa ulo ug mituasik iyang utok ug misagol sa iti sa mga hiniktan. Sukad niadto, si Iyay na lang ug iyang inahan ang nagkisawkisaw sa ilang panimalay, naninguha nga mabuhi sa tarong nga paagi bisan pa man sa kalaksot sa palibot, adlaw-adlawng nangamuyo nga unta di motabon kanila ang itom nga kapa ug magpabiling putli ilang kasingkasing.
Pipila na usab ang nangahas paglimpyo sa lungsod, apan way usa nga ninglampos, sama niadtong lalaking bungoton nga mibutho la’g kalit sa patag gikan sa Bukid Lamacan ug nagwali’g kausaban, nangasaba sa mga ginikanan, nanunglo sa mga badlungon, nag-alimpuwad sa mga hantakan, ug labaw sa tanan nagsunog sa buwangan ug nagbahad sa lungsod nga mobalik pagsubay sa tarong nga dalan kon dili kini gustong silutan, siya nga bungoton, nagdala’g sungkod ug nagwali’g gugma, ug kansang patay’ng lawas nakit-an na lamang nga nagbitay sa kahoy’ng akasya sa plaza usa ka buntag niana.

Ang langub sa engkanto anaa sa tuktok sa Bukid Lamacan nga nag-umbaw sa Pinagbungahan. Makita kini sa layo nga mura’g mata nga way pamilok nga nagtutok sa kalihukan sa patag, ug kon magdag-um, moagas gikan niini ang nipis nga busay nga sama’g luha.
Dili lisud ang pagsuotsuot sa kalibunan padung sa langub tungod sa mga agianan nga nakulit ug nabagtok sa mga tunob nila nga namasin og grasya gikan sa langub latas sa katuigan. Kining mga tunob ang gisubay ni Iyay. Buntag nga mibiya sa balay, miabot siya sa tuktok udtong tutok, kanang manungod ang adlaw ug giingong tingguwa sa mga taga laing kalibutan.
“Kahibawo ko nga naa pa ka dinhi, Engkanto,” singgit ni Iyay sa didto na siya sulod sa langub. Walay tubag. Hilum sa sulod ug ngitngit, kangitngit nga gitusoktusok sa mga bidlisiw sa adlaw nga milusot sa mga bangag ug liki sa bato nga atop. Misinggit pag-usab si Iyay. Sama sa gihapon, ang banda ra sa iyang tingog ang iyang nadungog ug ang mga sitsit sa mga kwaknit nga nagbugalbugal sa iyang pagbisita. Tinuod tingali nga gibiyaan na sa Engkanto ang langub. Mogawas na unta siya aron mopauli dihang iyang nadungog: “Dugay na ko’ng nagpaabot nimo, Maria Mapa.”
Nahalukso si Iyay. Lanug ang tingog nga di niya masubay kon asang dapita sa langub nagagikan. “Isulti imong tuyo,” matud sa tingog.
“Ang akong inahan masakiton,” namulong si Iyay. “Wala na koy laing madaganan. Imo unta siyang tabangan ug lugwayan ang iyang kinabuhi.”
“Sa tanan nga ningtungas ning akong bukid, ikaw pa ang ninghangyo og butang nga dili alang sa iyang kaugalingon,” matud pa sa tingog. “Wala ko nasayop sa akong pagtuo nimo. Ihatag nako nimo ang imong gipangayo. Apan aduna kini bugti.”
“Unsa kana, Engkanto? Buhaton nako ang tanan maayo lang ang akong inahan,” matud ni Iyay.
“Kinahanglang way lalaki nga mohilabot nimo,” matud sa tingog. “Ampingi imong pagkababaye isip bayad sa mga sala sa taga-Pinagbungahan. Kon matuman kini, bulahan ang lungsod. Ug kon dili, lunopan kini’g dugo ug way mahabiling buhi. Ikaw ang katapusang saad sa Pinagbungahan.”
“Matuman kini, Engkanto, alang sa kinabuhi sa akong inahan ug sa kaluwasan sa Pinagbungahan,” matud ni Iyay.
Sa iyang paglugsong balik sa patag, hinayhinay’ng milugdang ang gisulti sa tingog sa langub. Gibati niya’g balik ang kabugnaw sa sulod, ug giyugpos niya’g hugot iyang kamot aron pugngan ang iyang pagkurog. Sa linghud niyang pangidaron, gibati niya ang kabug-at sa tahas nga gihatag sa Engkanto kaniya ug ang kahadlok sa gibahad ini nga lunop kon mahilabtan iyang pagkababaye. Maglunop og dugo! Nahinumdom siya niadtong adlaw nga may gipalit siya sa tindahan sa silingan ug napaminawan niya ang mga babayeng nagkinataw-anay nga nag-istorya:

“Mura gyug lunop tong akong pirst taym. Buhagay tama’s ginhawa ang dugo. Pwerteng kurata namo ni Pedring kay abi namo’g di na moundang ang agas ug mamatay ko.”
“Ha ha ha ha! Grabe sad anang buhagay oy. Akoa nagbilin la’g gamay nga mantsa sa habol.”
“Maayo mo diha. Ako gyud kay wala. Gidudahan na nuon ko ni Lucio nga di kuno to nako pirst taym.”
“Basi’g luag kay dako ra kaayo imoha o gamitoy ra kaayo kang Lucio.”
“Ha ha ha ha ha!”
“Hoy mga bigaon, paghilum mo diha. Naay bata naminaw!”

Naabtan ni Iyay iyang inahan nga nanglawog sa baboy.
“Diin ka gikan, Iyay?” nangutana ang inahan.
“May giadto lang ko sa unahan, Nay,” tubag ni Iyay nga labihan ang kalipay nga nakakita sa inahan nga wa nay gibati.

BAG-O lang ninggawas sa prisuhan si Tonyo, inila nga tulisan sa lungsod. “Kinsa tong babaye nga bag-o lang niagi?” nangutana siya sa iyang kainom human milabay si Iyay gikan sa Bukid Lamacan. Pagkahibawo niya nga si Iyay ang babaye, ang bata nilang silingan sa wa pa siya napriso, nakapanlad-ok si Tonyo nga miingon, “Porbida, pagkalami naman diay ni Iyay. Hinog na kaayo.”
Gipanguyaban ni Tonyo si Iyay. Matag gabii iya kining gibisita. Bisa’g wa makauyon kaniya ang inahan sa dalaga wa kini mahimo. Maldito si Tonyo ug gikahadlokan. Di kini magpanuko’g dagmal kon masuko. Apan kamao modiskarte si Tonyo, maayong moistorya, gawas nga may nawong sab ang maldito. Wa siya naglisud pagdani sa batan-ong si Iyay. Bisan ang inahan sa dalaga hinayhinay’ng midawat sa lalaki nga posibleng mahimong ugangan. Wa madugay, nahigugma si Iyay ni Tonyo.
“Di ba kaha masuko ang Engkanto ning akong gibati?” naghunahuna si Iyay, gibalikbalik sa panumduman ang mga gisulti sa Engkanto. Hinuon, wa siya did-i nga mahigugma. Wa gani siya did-i nga magbaton og hinigugma. Gisugot niya si Tonyo. Apan kinahanglang mahibawo kini sa iyang sekreto.
“Di ta mahimong magminyo, Tonyo. Di nako mahatag nimo ang akong pagkababaye,” ug gisultian ni Iyay si Tonyo mahitungod sa Bukid Lamacan ug sa kasabutan niya sa Engkanto. Wa katingog si Tonyo, mura’g natuk-an nga mitutok sa uyab.
“Respetahan nako imong desisyon, Iyay,” matud ni Tonyo human sa kahilum. Pinugos iyang pahiyom. Kay ang tinuod, wa siya katuo nga ang babayeng iyang gikaibgan ug karon iya nang uyab tuotuohon diay ug nanangkon pa nga nakahimamat og engkanto! Wa kaha nalisui’g pangisip ning bayhana? Labi pa siyang naglagot naghunahuna nga di diay mobilangkad niya si Iyay. Unsay pulos sa uyab-uyab kon way mahitabo sa manag-uyab? Mag-unsa diay sila? Mag-rosaryo? Kalami ra ba aning bayhana.
Sunod gabii, ningbisita na usab si Tonyo ni Iyay. Natulog na ang inahan sa dalaga ug wa nay nagtikawtikaw sa palibot. Wa naghisgot ang manag-uyab kabahi’g engkanto. Kon may kalagot pa si Tonyo gikan sa miaging gabii, wa kini makita sa iyang panagway. Mga tam-is nga pulong ang madungog gikan sa iyang baba – kon unsa kamahinungdanon alang niya si Iyay, kon unsa kahugot iyang desisyon nga talikdan na ang dautang binuhatan aron mahimo siyang takus sa gugma niini, mga pulong nga nakapalipay kaayo sa babaye. Wala pugngi ni Iyay si Tonyo dihang mihalok kini kaniya. Sa kabugnaw sa kagabhion, sa kamingaw sa palibot, sa katam-is sa mga pulong ni Tonyo, ningbawos si Iyay og halok sa hinigugma. Gikan sa paghapuhap sa nawong ni Iyay, mipatighug ang kamot ni Tonyo sa bus-ok nga dughan sa dalaga, mikumotkumot niini, mipisilpisil, ang mga tudlo mikuhitkuhit sa nagkagahi nga mga atngal. Langas ang dila ni Tonyo sa liog ni Iyay, sa dunggan sa babaye, sa dughan niini. May talagsaong kainit nga gibati si Iyay nga wa niya masabti apan gitagamtam pag-ayo. Niadtong higayona way laing butang sa tibuok kalibutan alang niya kon di ang mga hinol ug halok ni Tonyo. Miagulo si Iyay ug mibalos paghikap sa lalaki.
Apan sa kalit lang may bugnaw’ng hangin nga mihapak ug ang kainit nga gibati ni Iyay gipulihan og katugnaw sama sa langub sa Engkanto sa Bukid Lamacan. Ang Engkanto! Naigking si Iyay. Miundang siya’g halok sa hinigugma nga karon mipadailos na sa iyang kamot ngadto sa bilahan sa dalaga aron dulaan sa iyang mga tudlo ang pagkababaye niini. Giwakli siya ni Iyay ug gitukmod. Apan desidido si Tonyo. May kutsilyo siyang dala nga iyang gition sa kilid ni Iyay samtang gisap-ongan niya sa pikas kamot ang baba sa dalaga. Giguroy niya kini sulod sa lawak ug didto milampos si Tonyo sa iyang plano.
“Asa na ang baha?” gibugalbugalan siya niini human makuha iyang pagkababaye. “Pukawa lang unya ko kon maglunop na’g dugo.”
Naghilak si Iyay nga nagtan-aw sa lama sa dugo sa iyang kama. Dugay kini niyang gitutokan. Mao ni ang lunop nga giingon sa Engkanto? Pagkabuang niya nga mituo’g Engkanto!
Labihan ang iyang kalagot sa kaugalingon. Labihan sab ang iyang kalagot sa hinigugma nga nanamastamas kaniya. Misurok ang iyang dugo nga nagtan-aw sa lalaking nagbuy-od nga naghagok daw way nahitabo. Gipunit niya ang kutsilyo kilid sa natulog nga demonyo ug gidunggab niya kini sa makadaghan – sa liog, sa tiyan, sa dughan. Miagas ang dugo ni Tonyo, midagayday ngadto sa salog nga kawayan, ngadto sa ilawom silong.

KATAPUSAN

Category: Uncategorized

Comments are closed.